KILKA SŁÓW TYTUŁEM WSTĘPU

"Amadeusz" Milosa Formana to film nieprzeciętny. Genialne aktorstwo (F. Murray Abraham (Oscar) i Tom Hulce), przepiękna oczywiście muzyka, cudowne zdjęcia i genialny scenariusz sprawiły, że film został obsypany Oscarami (8 sztuk). Siedemnaście lat po premierze filmu, czyli w roku 2002, Milos Forman zdecydował się zmontować wersję reżyserską, która chyba jako jedyny "Dir Cut" w historii kina, otrzymała kategorię R, co oznaczało, że osoby niepełnoletnie mogły film obejrzeć wyłącznie z opiekunem. Wersja reżyserska to także nobilitacja dla trojga aktorów, którzy zostali wycięci w montażu wersji kinowej, i dopiero teraz, w wersji reżyserskiej zyskują ekranowe życie. Mowa tu o Państwu Schlumberg (Kenneth McMillan, Cassie Stuart, Rita Zohar), czyli małżeństwie z córką, której gry na fortepianie ma uczyć Mozart. Wersja kinowa "Amadeusza" trwa 160 minut. Wersja reżyserska jest o 20 minut dłuższa i trwa pełne 3 godziny.

SCENY DODANE/ROZSZERZONE

[Czas: 13:12 - 13:46]
Wydłużono nieco rozmowę Salieriego z Księdzem. Salieri mówi o tym, że dotrzymał złożonych Bogu ślubów; nie dotykał kobiet, udzielał lekcji gry na fortepianie za darmo itp. [Czas: 23:23 - 23:41]
Ponownie wydłużono o kilka sekund rozmowę Salieriego z Księdzem; tym razem Salieri mówi o genialnym utworze Mozarta, którego nuty podziwiał w przeszłości i stwierdza, że "miał nadzieję, iż geniusz tego utworu był tylko czystym przypadkiem". Dodano także ujęcie, na którym Cesarz pyta: "Dobry jest ten Mozart?". [Czas: 28:34 - 28:38]
W tym miejscu dodano tylko króciutkie ujęcie Mozarta czekającego na wejście do komnaty, w której Cesarz uczy się właśnie grać marsza, skomponowanego przez Salieriego. [Czas: 45:37 - 47:38]
Po tym jak matka Konstancji traci przytomność, dodano ujęcie Mozarta który biegnie po wodę, zabiera wiadro jednemu z aktorów i oblewa swoją przyszłą teściową. Później ma miejsce rozmowa w garderobie Madame Cavalieri. Pyta ona Salieriego o to, czy wiedział że Mozart ma niedługo wziąć ślub. Do pokoju wchodzi także sam Mozart i rozmawia z Salierim o swojej muzyce. W końcu Madame Cavalieri nie wytrzymuje i krzyczy do Mozarta, że jego przyszła żona jest pewnie świetna w łóżku i dlatego się z nią żeni. Do pokoju wchodzi po chwili Konstancja. Madame Cavalieri pyta Mozarta, czy teraz "je sobie przedstawi", mając na myśli siebie i Konstancję. Wtedy to właśnie z offu słyszymy stwierdzenie Salieriego: "Wtedy zrozumiałem, że ją posiadł". W normalnej wersji filmu, słowa te słyszymy dużo wcześniej, tuż po tym, jak Pani Weber (matka Konstancji) traci przytomność, a Mozart zostaje uderzony kwiatkami przez Madame Cavalieri. [Czas: 47:53 - 49:03]
Ponownie rozbudowano rozmowę Salieriego z Księdzem. Tym razem Salieri nieco dłużej rozwodzi się nad swoimi pretensjami do Boga. Pyta sam siebie jakie Bóg miał zamiary, czy poddaje go próbie? Salieri pyta sam siebie, czy Bóg oczekuje, że będzie wybaczał każdy zadany mu cios, i dlaczego akurat Mozart jest tym, kto udziela mu lekcji pokory. Dodano także sceny ilustrujące modlitwę Salieriego, który prosi Boga, aby odesłał Mozarta do Salzburga ;) [Czas: 52:51 - 54:11]
W tym miejscu dodano nieco ostrą rozmowę Konstancji z Mozartem. Konstancja nalega aby Woolfie zgodził się na warunki mu stawiane (chodzi o to, że musi zaprezentować swoją twórczość przed stosowną Komisją, która podejmie decyzję, czy Mozart może uczyć gry na fortepianie 13-letnią kuzynkę Cesarza - Księżnę Elżbietę). Mozart oczywiście jest arogancki i dumny; nie chce korzyć się przed "jakąś" Komisją. Konstancja krzyczy na niego, że muszą z czegoś żyć, a ona nie ma zamiaru iść żebrać. Mozart odpowiada jej, że wszyscy go w Wiedniu lubią i uczniów może mieć wielu. Dodano także scenę w której lokaj anonsuje Salieriemu przybycie Konstancji. W tym czasie Salieri przyjmuje akurat uczennicę (nauka śpiewu). Dodano także ujęcie Salieriego wchodzącego do salonu, gdzie czeka na niego Konstancja. [Czas: 1:00:07 - 1:05:46]
W kinowej wersji "Amadeusza" Konstancja pyta Salieriego, czy pomoże Mozartowi dostać posadę nauczyciela muzyki kuzynki Cesarza, po czym Salieri bez słowa wychodzi. Wersja reżyserska oferuje nam zupełnie inny rozwój wypadków. Konstancja pyta o pomoc, na co Salieri każe jej przyjść do siebie w nocy "w wiadomym celu", gdyż za przysługę trzeba zapłacić. Później mamy krótki monolog (starego) Salieriego o tym, że Bóg nie zna litości i zadaje tylko cierpienia. Po chwili wracamy do właściwej akcji, czyli do Salieriego, który wieczorem czeka na Konstancję. Modli się przy fortepianie, prosząc Boga, aby ten natchnął go "choć odrobiną dobrej muzyki". Salieri zarzeka się tym samym, że jeśli Bóg "ześle" mu dobrą muzykę, to on odpłaci się takim samym dobrem Mozartowi, pomagając mu w objęciu posady nauczyciela. Przychodzi Konstancja i oboje z Salierim zaczynają rozmawiać. W końcu Konstancja zaczyna się rozbierać, i gdy już stoi naga od pasa w dół, Salieri woła lokaja i każe "wyprowadzić tę kobietę". Konstancja zdziwiona i zaskoczona postępowaniem Salieriego, chwyta świecznik i uderza nim o drzwi. I ostatnia dodana scena: Konstancja leży w łóżku, a Mozart wraca późną nocą do domu. Konstancja czerwona od płaczu rzuca się na szyję Mozarta i mówi mu dosadnie, że bardzo go kocha. [Czas: 1:06:24 - 1:13:03]
To chyba najbardziej rozbudowany z dodanych fragmentów filmu. Przede wszystkim jednak, należy wspomnieć, ze w tym miejscu została wyrzucona jedna ze scen z wersji kinowej, w której (stary) Salieri mówi do Księdza o postanowieniu zniszczenia Mozarta. Szkoda, że ta scenka została usunięta w wersji reżyserskiej, gdyż w oczach Salieriego na moment pojawia się coś w rodzaju szatańskich ogników! Wracajmy jednak do scen dodanych; w tym przypadku mamy do czynienia z dość długą sekwencją trzech scen, gdzie jedna wynika oczywiście z drugiej i dlatego wszystkie trzy nie mogły znaleźć się w wersji kinowej "Amadeusza". Najpierw widzimy Salieriego, który w rozmowie z Cesarzem, kłamiąc "uprzejmie donosi", że Mozart oskarżany jest o molestowanie swoich uczennic i że nie należy mu powierzać "młodych dam". Następnie widzimy Salieriego na schodach, i jego lokaja który anonsuje mu przybycie Mozarta. Scena druga to zatem wizyta Mozarta u Salieriego, któremu skarży się, że nie dostał upragnionej posady. Salieri mówi, że posadę nauczyciela kuzynki Cesarza otrzymał niejaki Zummer. Mozart odpowiada na to, że "Zummer może zepsuć talent księżniczki", na co Salieri mówi, że "Tak między nami. Nikt nie jest w stanie zepsuć jej talentu." ;) Mozart opowiada o swoich problemach finansowych, że jego muzyka jest grana "wszędzie", ale nikt go nie zatrudnia. W końcu prosi Salieriego o pożyczkę pieniężną. Salieri zamiast tego, poleca Mozartowi córkę Państwa Schlumberg, oczywiście w celu nauczania jej gry na fortepianie. Ostatnia dodana scena w tym przedziale czasowym to scena niemal slapstikowa, w której Mozart gra na fortepianie, dziewczyna (Panna Schlumberg) tylko słucha, a jej rodzice siedzą obok z kilkoma psami, które w takt muzyki wyją, szczekają i wywołują ogólny chaos, ku uciesze rodziców dziewczyny i niemal rozpaczy Mozarta, który w końcu zdegustowany wstaje i wychodzi mówiąc, aby zawołali go, jak znowu trzeba będzie któregoś psa nauczyć gry na fortepianie. W ostatnim ujęciu tej sceny, Mozart wychodząc bierze z tacy szampana, którego popija idąć ulicami do domu - którą to scenę znamy już z wersji kinowej. [Czas: 1:13:50 - 1:14:10]
W tym miejscu dodano tylko dwa dodatkowe ujęcia ojca Amadeusza stojącego na schodach, oraz powitanie ojca z synem jeszcze przed wejściem do mieszkania Amadeusza. [Czas: 1:22:08 - 1:22:11]
Dodano dwa ujęcia ludzi śmiejących się z wariacji Mozarta na temat muzyki Salieriego. [Czas: 1:25:38 - 1:26:13]
W tym miejscu zastaniemy inne ujęcia i inny montaż końcowej fazy kłótni Konstancji z ojcem Mozarta. Dodano też ujęcie, na którym Konstancja otwiera drzwi (za którymi stoi służąca) i pyta się jej, od kiedy może zacząć. Ostatnią zmianą w tej sekwencji scen jest sfilmowany pod innym kątem Mozart wracający do pisania nut. [Czas: 2:07:39 - 2:09:55]
Ostatnim dodanym motywem w wersji reżyserskiej "Amadeusza" jest nieco dosadniej pokazany wątek upadku i degradacji Mozarta. Salieri rozpowiada naokoło, że Mozart jest skończony i zadłużony. Sam Mozart, w stanie wskazującym na dość mocne "spożycie", udaje się do domu Państwa Schlumberg, których córkę uczył kiedyś grać (sławetna nauka... psów). Mozart pyta Pana Schlumberga, czy jego córka nadal chce się uczyć gry, w odpowiedzi słysząc, że córka już wyszła za mąż i mieszka gdzie indziej. Mozart w akcie desperacji pyta, czy może Pani Schlumberg nie chce brać lekcji, a w końcu prosi o zapomogę mówiąc: "Mnie Bóg nie poskąpił talentu, a Panu pieniędzy. Ja swój talent rozdaję. Pan też by mógł". Pan Schlumberg domu kilkukrotnie odmawia i w końcu wypędza natarczywego Mozarta za drzwi.

KRÓTKIE PODSUMOWANIE

Czy wersja reżyserska "Amadeusza" była potrzebna? Hmmm... Świat filmu raczej nie ucierpiałby gdyby takowa, dłuższa wersja nigdy nie powstała. W wersji rozszerzonej, Mozart którego oglądamy to już nie tylko zwariowany geniusz, ale i pijak coraz bardziej się staczający i popadający w długi. Uważam, że taki "dołek" Mozarta jaki pokazano w wersji kinowej, był już wystarczający. To co pokazano w wersji reżyserskiej już nazbyt trywializuje i upokarza postać Mozarta. To samo tyczy się Salieriego, którego poczynania mające na celu zniszczenie Mozarta, w wersji reżyserskiej pokazane są zbyt wprost i dosłownie. Wystarczył sposób ukazania nienawiści do Mozarta, jaki widzieliśmy w wersji kinowej. Tu, w Dir Cut wszystko jest zbyt dopowiedziane. Reasumując, wersja kinowa wydaje się być znacznie spójniejsza i jednak ciekawsza, a wersja reżyserska to tylko ciekawostka, która w dodatku przez scenę z obnażeniem piersi przez Konstancję, dostała kategorię R - czyli jedną z najcięższych.

KRÓTKIE INFO O FILMIE

Tytuł oryginalny: Amadeus Tytuł polski: Amadeusz Rok produkcji: 1984, USA Reżyseria: Milos Forman Scenariusz: Peter Shaffer Czas trwania wersji reżyserskiej: 180 min. Czas trwania wersji producenckiej: 160 min. Wystąpili: F. Murray Abraham, Tom Hulce, Elizabeth Berridge, Simon Callow, Roy Dotrice, Jeffrey Jones, Christine Ebersole AUTOR OPISU: Rafał Donica - DUX [kontakt]